فدا دادن پدر و مادر

۰۴ بهمن ۱۳۸۸

« بابی انت و امّی لقد عظم مصابی بک »

پدر و مادرم به فدایت ! به راستی این مصیبت شما بر من بسیار بزرگ و گران است ......... این بخش از زیارت به معیاری برای نهایت ایمان و علاقه نسبت به اسلام اشاره دارد ؛ زیرا وقتی انسان به اوج محبت و شیفتگی نسبت به خدا و پیامبر و ائمه دین برسد ، از جان خود و همه عزیزان و نزدیکان خود مایه می گذارد ، و حاضر به فدا کردن خود و همه محبوبان دیگر خود خواهد بود ، ....... همانطور که در قرآن کریم نیز آمده است : « (ای رسول به امت خود ) بگو اگر شما پدران و پسران و برادران و زنان و خویشاوندان خود و اموالی را که جمع کرده اید و مال التجاره ای که از کسادی آن بیمناکید و خانه های عالی که به آن دل خوش داشته اید ، بیش از خدا و رسولش و جهاد در راه او دوست می دارید ، منتظر باشید تا قضای حتمی خدا جاری شود ، و خدا فاسقان و بدکاران را هدایت نخواهد کرد » (1) ... حضرت علی (ع) نیز درباره مقدم داشتن محبت خدا و پیامبر (ص) بر هر کس و هر چیز دیگر چنین می فرماید : « ما برای دین اسلام زمانی که با رسول خدا همراه بودیم ، پدران و فرزندان و برادران و عموهای خود را در جنگها می کشتیم ، و این رفتار ، ایمان و اعتقاد ما را افزوده ، اطاعت و فرمانبرداری پیش می گرفتیم و بر ثبات قدم ما در راه راست می افزود و شکیبایی ما را در هنگام سوزش درد ، و سعی و کوشش ما را برای جهاد با دشمن زیاد می کرد » (2) ... در این بخش از زیارت این پرسش مطرح است که چرا فقط به فدا شدن پدر و مادر اکتفاء شده است ؟ در صورتی که گاهی اوقات گذشتن از جان خود سخت تر از گذشتن از جان پدر و مادر است . پاسخ این است که عبارت معروف و معمولی در بیان اوج فداکاری ، اعلام آمادگی برای فدا کردن پدر و مادر است ، ولی معنای کلی آن شامل فدا کردن جان خود نیز می شود . شاهد بر این مطلب بخشی از زیارت جامعه است که بطور مفصّل معنای مورد بحث را ذکر می کند ، آنجا که می فرماید : ( پدر و مادر ، جان و مال و خانواده من فدای شما باد ) (3) ... با در کنار هم قرار دادن این دو جمله از زیارت عاشورا و زیارت جامعه ، فهمیده می شود که در زیارت عاشورا از باب نمونه تنها به فدا کردن پدر و مادر بسنده کرده است . از سوی دیگر می توان گفت : این قسمت از زیارت عاشورا حاوی انشای بالاترین درجه محبت می باشد ، به طوری که اگر چه گوینده ، فداکننده حقیقی پدر و مادر خود نیست و با گفتن این الفاظ پدر و مادر او فدا نمی شوند ، ولی تکرار این بخش گوینده را از نظر روحی برای این امر که بالاترین درجه محبت است آماده تر می کند ، و همیشه می توان مدارج عالی را با تمرین و تکرار و آمادگی مناسب روحی به دست آورد . بنابراین خواندن این جمله از زیارت عاشورا حتی برای کسانی که به این درجه از ایمان و آمادگی نرسیده اند ، و در واقع حاضر به فدا دادن جان خود و عزیزان خود نیستند ، اشکال نداشته و از زبان آنان دروغ بحساب نمی آید ؛ زیرا این جمله ها جملات انشایی هستند و جمله های اخباری نیستند و راست بودن و دروغ بودن فقط در جمله های اخباری معنی دارد .

نظیر همین پرسش درباره استغفار پیامبران نیز مطرح است که چرا آن معصومان بزرگوار با آنکه گناه ندارند ، استغفار کرده ، از خدا می خواهند که گناه های آنان را پاک کند و ببخشاید ؟ آیا این درخواستها نوعی دروغ به حساب نمی آید ؟

در پاسخ به این پرسش برخی از دانشمندان شیعه مانند : شیخ بهاء الدین عاملی ( شیخ بهایی ) گفته اند معصومان به خاطر کارهای مباحی که در شأن و عظمت آنان نمی گنجیده است از خدا عذرخواهی می کردند .... این نوع پاسخگویی به این پرسش که از علی ابن عیسی اربلی نقل شده است ، به نظر کامل نمی آید ؛ زیرا کارهای مباح و حلال جای هیچگونه عذرخواهی ندارد و از نظر قرآن و روایات و سنت پیامبر اکرم و سیره امامان معصوم (ع) پرداختن به کارهای مباح یک امر عادی بوده و از ترک امور جایز و حلال نهی شده است ، بنابراین ، باید گفت که علاوه بر انشائی بودن اصل استغفار ، استغفار از سوی معصومان نوعی بیان مقام تذلل و فروتنی در برابر مقام قرب الهی می باشد و مشتمل بر هیچ دروغی نیست و نیازمند اینگونه توجیهات نمی باشد .

نمونه ای دیگر از این جملات انشایی ، دعای امام سجاد (ع) در صحیفه سجادیه است : (( و از تو درخواست می کنم ، همانند انسانی حقیر و ذلیل و نیازمند بی چیزی که ترسیده و دنبال پناهی می گردد )) (4) ... همچنین در دعای حضرت علی (ع) که به کمیل ابن زیاد آموخت ، چنین آمده است : « ای معبود و آقا و مولا و پروردگار من ، گیرم که بر عذابت صبر کردم ، پس چگونه بر جدایی تو صبر کنم ؟ » (5) .... همه این جمله ها را اگر جمله خبری به شمار بیاوریم ، در فهم آنها به مشکل می افتیم ، اما چون جمله انشایی نسبت واقعی و خارجی ندارد و در آن احتمال صدق و کذب نیست ، فهم این جمله ها را برای ما آسان میکند ، به گونه ای که این جمله ها بیان تذلل و زاری به درگاه خداوند می باشد و برای ما که تکرار کننده این جمله ها به حساب می آییم ، امیدواری برای رسیدن به این مقامات و تمرین و آموزش و خواستن این درجات است .

پاورقی ها :

1- سوره توبه ، آیه 24

2- نهج البلاغه ، خطبه 55

3- زیارت جامعه کبیره ، مفاتیح الجنان

4- صحیفه سجادیه ، دعای 47

5- دعای کمیل ، مفاتیح الجنان